کاشی هفت رنگ

تاریخچه کاشی هفت رنگ

کاشی هفت رنگ از اواخر دوره تیموریه و آغاز دوره صفویه در بناهای متفاوت به عنوان مصالح ساختمانی متداول شد که به آن کاشی خشتی هم می گفتند. در اواخر دوره تیموری و صفوی به تدریج تزئینات کاشی هفت رنگ جایگزین کاشی معرق گردید. با توجه به اهمیت کاشی کاری سنتی مخصوصا در معماری سنتی مساجد و احداث روز افزون بناهای مذهبی و غیر مذهبی در دوره صفویه معماران بر آن شدند که در تزئین بناهای گوناگون از شیوۀ تزئینی کاشی هفت رنگ که سرعت اجرایی بسیار بالاتری نسبت به شیوه کاشی کاری معرق داشت بهره بگیرند.

طی کاوش های باستان شناسی و آثار بدست آمده مشخص است که بشر از زمانی که ساخت اشیا و ظروف از گِلِ پخته را آغاز کرد رفته رفته از لعاب برای زیبایی و دوام بیشتر آنها بهره برده است. اما استفاده از کاشی لعاب دار موضوع دیگری است.

کاشی لعاب دار یا کاشی هفت رنگ از دوره تاریخی هخامنشی در بناهای باستانی دیده شده است . ولی هیچ گاه به صورت جدی و به فراوانی در بناها استفاده نشده است، تا دوره تاریخی سلجوقی که کاشی های رنگین جای خود را در تزیینات بناهای مهم پیدا کردند.

کاشی های هفت رنگ که تا قرن چهارم و پنجم هجری به کار می رفتند از نوع قلیایی بودند و کاربرد آن ها به تزیین داخل و نمای بیرونی بناها اختصاص یافت و سر آغاز کاربرد جدی کاشی در بناهای ایرانی گردید . استفاده از کاشی در ابتدا برای  بوجود آوردن کتیبه های زیبایی از آیات قرآن که با خط خوش نوشته شده بود معمول گردید و رفته رفته در اجزا دیگر بنا ها استفاده شد و گاهی نیز فقط به منظور زیبا سازی به کار گرفته شد.

یکی از معروف ترن بناهایی که در دوره صفوی با کاشی هفت رنگ تزئین شده است، مسجد جامع عباسی اصفهان نام دارد.به دلیل وسعت زیاد این مسجد و سرعت بخشیدن به پروژه، امکان کاشی کاری آن فقط با شیوه معرق وجود نداشت و استفاده از کاشی هفت رنگ در این بنا باعث سرعت بخشیدن در ساخت آن شد.همچنین می توان به کاشی کاری مسجد سپه سالار تهران حرم مطهر حضرت معصومه علیها سلام و مسجد نصیرالملک در شیراز نیز اشاره کرد.

 

کاشی هفت رنگ چیست؟

کاشی هفت رنگ یکی از مشهورترین انواع کاشی ها می باشد که ایده آن از کاشی های خشتی یا چهار گوش گرفته شده است. ابعاد کاشی هفت رنگ در گذشته 15 در 15 سانتی متر و امروزه 20 در 20 سانتمتر است که در کنار یکدیگر قرار می گیرند و سپس طرح موردنظر بر روی آن ها نگاشته می شود.

درواقع منظور از کاشی هفت رنگ این است که هنرمند کاشی کار می تواند از هفت رنگ متفاوت برای رنگ آمیزی کاشی استفاده کند، بدین صورت که می تواند هفت قطعه را با هفت رنگ متفاوت رنگ آمیزی کند و یا در یک کتیبه بزرگ چند متری با خط ثلث سفید، از کاشی هفت رنگ با رنگ لاجوردی استفاده کند.

 

رنگ های کاشی هفت رنگ

هفت رنگ متداول در این کاشی عبارت است از:

سیاه، سفید، لاجوردی، فیروزه ای، قرمز، زرد و حنایی که در ابنیه تاریخی و مسجد سازی ایرانی به عنوان موادی که برای ساخت و ساز استفاده می شوند کاربری فراوان داشته است.منظور از کاشی هفت رنگ این نیست که همیشه هفت رنگ بر روی یک قطعه کاشی به کار رفته باشد، البته ممکن است در صورت لزوم جهت تنظیم و هماهنگی با نقوش کاشی های اطراف در یک قطعه از کاشی، از رنگ متفاوت استفاده شود ولی این بدان معنا نیست که همیشگی باشد.

 

طرح کاشی هفت رنگ

کاشی هفت رنگ به شکل مربع ساخته می شوند و ابعاد آن از 15 سانتی متر کمتر نیست. قبل از رنگ آمیزی کاشی هفت رنگ، کاشی خام با لعاب سفید اولیه در کوره پخته می شود. پس از پخت اولیه، نقش مورد نظر روی قطعات کاشی ترسیم می شود. پس از ترسیم طرح کاشی هفت رنگ، نوبت قلم گیری و رنگ آمیزی آن است. در مرحله رنگ آمیزی کاشی هفت رنگ، رنگ ها باید به طریقی انتخاب شوند تا در نورهای مختلف روز در آنها تغییرات چندانی ایجاد نشود.

رنگ ها از نوع رنگ لعاب هستند و در پخت نهایی باید دقت شود که حرارت به صورت یکسان به تمامی سطوح کاشی برسد. لعاب اولیه باعث می شود تا ماده رنگ جذب کاشی گردد. استفاده از رنگ های متنوع در این شیوه باعث می گردید تا به اصطلاح به آن کاشی هفت رنگ اطلاق شود.

 

ساخت کاشی هفت رنگ

روش ساخت و تکنیک کاشی هفت رنگ به شرح زیر است:

•  کاشی های خشتی پخته شده به وسیله لعاب اولیه سفید رنگ پوشش داده میشود و در همین مرحله پس از خشک شدن لعاب بر سطح خشتها جهت پخت مجدد به کوره انتقال داده میشود و پس پخت لعاب اولیه مجدد به کارگاه کاشیسازی جهت ترسیم نقوش انتقال داده میشود.
• نقش و طرح های انتخابی را از قبل بر روی کاغذ های پوستی ترسیم کرده و خطوط طرح را با سوزان سوراخ می کنیم و سپس آن طرح را بر روی کاشی های خشتی لعاب دار شده که روی زمین مسطح کنار هم قرار می گرفتند می اندازیم.
• طرح ها را به وسیله کمی پودر ذغال که درون کیسه کوچک پارچه ای قرار دارد  بر روی نقوش سوراخ شده فشار میدهند. به این عمل گرده برداری یا گرته زنی گفته میشود و برای انتقال طرح از روی کاغذ ترسیم بر سطح کاشیها است.
• پس از گرته زنی به آهستگی کاغذ نقشه را از روی سطح کاشی برداشته  و به وسیله قلم مو وجوهر قلم گیری یا همان اکسید منگنز که ماده ای سیاه رنگ است و در اصطلاح کاشیسازی به مقن معروف است، اثراتی را که ذغال به جای گذاشته از روی آن ترسیم می کنند که به این عمل قلم گیری گفته می شود.
• در مرحله بعد داخل خطوط قلم گیری شده را رنگ آمیزی می کنند و یا در واقع لعاب گذاری میکنند خطوط قلمگیری ایجاد شده در مرحله قبل مانع از انتشار رنگها و تداخل آنها در یکدیگر میشود.
• پس از لعاب گذاری و رنگ آمیزی، کاشیها به مدت 24 ساعت در محل خود ثابت رها میشود تا لعاب مایع بر سطح کاشیها خشک شده و کاشیها قابل جابجایی و انتقال به کوره شود.
• 7 الی 9 ساعت زمان مناسبی است که کاشی ها در داخل کوره پخته و رنگ آن ها ثابت شود. بعد از سرد شدن آن ها را از کوره خارج می کنند. سپس در کارگاه کاشی سنتی طبق شماره هایی که قبل از پخت پشت کاشی ها نوشته است آن ها را کنار هم چیده و بسته بندی میکنند و پس از انتقال به محل اجرا در محل نصب خود قرار می دهند و پشت آن ها را با دوغاب سیمانی پر می کنند البته در گذشته بجای سیمان از ملات گچ و آهک و یا ساروج استفاده میشده است.

صنایع کاشی سنتی خشت آذین فام...